'साडी-पुराणा'ची सांगता.....'

 नमस्कार,

२०२१ च्या, १ जानेवारीपासून, ‘सौंदर्यखणी’ या सकाळ वृत्तपत्रातील साप्ताहिक सदरात, दर शुक्रवारी आपण भेटत आलो आहोत, या लेखमालेतील आजचा हा शेवटचा लेख ! या लेखमालेतून भारतातील निरनिराळ्या प्रांतातील अनेक साड्यांची आपण ओळख करून घेतली, शिवाय दर आठवड्याला एकेका साडीबरोबर एकेक सेलिब्रेटी सुद्धा तिची खास साडी घेऊन आपल्याला भेटत होती ! या लेखमालेला संपूर्ण महाराष्ट्रातून उदंड प्रतिसाद मिळाला ! ‘पुढच्या शुक्रवारी कोणती साडी ?’..... ही वाचकांची उत्सुकता, वेगवेगळ्या माध्यमातून माझ्यापर्यंत पोहोचत होती !

काही वर्षांपूर्वी माझ्याकडे माझ्या पणजीची १२५ वर्षांपूर्वीची पैठणी आली ! मुळातच मला साड्यांची आवड असल्यानं मी त्या साडीचा खोलवर अभ्यास सुरु केला. पत्रकारितेच्या शिक्षणाबरोबरच, आवड म्हणून मी टेक्स्टाईलचा देखील एक कोर्स केला होता, शिवाय त्या दरम्यान म्युझियममधील जुन्या साड्यांचाही माझा अभ्यास चालू होता. या पैठणी बरोबरच अजून काही ७० - ७५ वर्षांपूर्वीच्या साड्याही माझ्याकडे आल्या ! मग माझं त्या साड्यांवरही संशोधन सुरु झालं ! त्या पैठणीचा अभ्यास करून कळलं, की त्या काळातील ती पारंपरिक आसावली पैठणी आहे ! ती अँटिक पैठणी दहा वार असून, त्या पैठणीच्या पारंपरिक नारळी काठांवर आणि पानाफुलांची वेलबुट्टी असलेल्या पदरावर प्युअर ‘जर’ आहे ! साड्यांच्या संशोधनाचा तो सिलसिला आजही चालू आहे ! माझ्या या अभ्यासात मीही शिकत गेले आणि समृद्ध होत गेले आणि अजूनही शिकते आहे !

मला कायम असं वाटतं की, साडी हे नुसतं एक वस्त्र नसून,... ते आपल्या भावना व्यक्त करण्याचं एक प्रभावी माध्यम आहे ! पिढ्यांपिढ्या संक्रमित होणारं हे साडीचं नातं त्यातील सुंदर विणीतून पुढच्या-मागच्या पिढ्यांना एकत्र गुंफून ठेवतं ! आई-आजीची मायेची साडी जतन करून ठेवणारी मुलगी असो किंवा सासूबाईंच्या साडीतून वारसा जपणारी सून असो किंवा अगदी आजीच्या मऊसूत साड्यांची गोधडी पांघरणारा मुलगा असो..... यातली साडी जरी जुनी झाली, तरी त्यातलं नातं मात्र अधिकच ‘गहिरं’ होत गेलं !

अगदी प्राचीन काळी, जेव्हा शिलाईचं तंत्र अवगत नव्हतं, परंतु हातमागावर वस्त्र विणण्याची कला मात्र अवगत झाली होती त्या काळापासून स्त्रियांच्या शरीराला गुंडाळता येणारे वस्त्र म्हणून, साडी हा प्रकार अस्तित्त्वात आला असावा ! साडीचा, जुन्या संस्कृत साहित्यामध्ये ‘शाटिका’ असा उल्लेख आढळतो. ‘शाटिका’वरून पुढे मराठीत ‘साडी’ हा शब्द रूढ झाला. ‘साहित्य हा तत्कालिक समाजाचा आरसा असतो .....’ या उक्तीप्रमाणे काही ‘लोक-साहित्या’तून, काही ‘संत-साहित्या’तून त्या काळातील वस्त्र परंपरेचे आणि त्या काळी प्रचलित असलेल्या साड्यांचे उल्लेख आढळले ! त्यातूनच साडी हा विषय अजूनच व्यापक होत गेला !

या लेखमालेतून, भारतात हातमागावर विणल्या जाणाऱ्या वेगवेगळ्या विणींच्या साड्यांवर मी प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न केला, त्यात काही पॉवरलूमवर विणल्या जाणाऱ्या साड्या सुद्धा होत्या.... अशा एकूण ५१ निरनिराळ्या साड्यांचा आढावा या लेखमालेत मी वर्षभर घेतला ! या लेखमालेत आपण एकेक करून.... ‘कांचीपुरम’, ‘गदवाल’, ‘पैठणी’, ‘इलकल’, ‘बनारसी’, ‘पोचमपल्ली’, ‘बोमकाई’, ‘चंदेरी’, ‘महेश्वरी’, ‘कसावू’, ‘खणसाडी’, ‘अजरख’, ‘जामदानी’, ‘बांधणी’, ‘पाटण-पटोला’, ‘हिमरू’, ‘मशरू’, ‘चिकनकारी’, ‘कलमकारी’, ‘फुलकारी’, ‘मधुबनी’, ‘नारायणपेठ’, ‘रास्ता साडी’, ‘लिनन’, ‘रॉ सिल्क’, ‘टसर’, ‘कांथा’, ‘मेखला-सादोर’, ‘मटका’, ‘खादी’, ‘बगरू’, ‘मंगलगिरी’, ‘टिश्यू’, ‘काश्मिरी’, ‘म्हैसूर सिल्क’, ‘मल कॉटन’, ‘कुपडम’, ‘शिबोरी’ आणि इतर अजून काही साड्या उलगडल्या !  

या निरनिराळ्या विणींवर लिहितांना त्या खास विणीची साडी कोणत्या सेलिब्रेटीकडे आहे का आणि त्या सेलिब्रेटीकडे त्या साडीची काही आठवण किंवा काही किस्सा आहे का... याचाही माझा शोध गेलं वर्षभर चालू होता ! त्यातून ५१ सेलिब्रेटींच्या साड्यांचे आठवणीतले किस्सेही लिहिता आले. काही सेलिब्रेटी अशाही होत्या की त्यांच्याकडे आठवणीतल्या साड्यांचे काही खास किस्से होते परंतु तो साडी-प्रकार या लेखमालेत आधीच्या कोणत्यातरी शुक्रवारी झालेला असल्यामुळे नाईलाजाने ते किस्से लिहिता आले नाहीत, पण कधी योग आला तर नक्की लिहीन ! इथे आवर्जून एक गोष्ट सांगाविशी वाटते की या लेखमालेसाठी मी जेवढ्या सेलिब्रेटींशी बोलले त्या सगळ्या सेलिब्रेटीं कमालीच्या ‘साडी-प्रेमी’ होत्या ! त्यांच्या मनातल्या कप्प्यात ठेवलेल्या खास साडीविषयी, त्या सेलिब्रेटी त्यांच्या अत्यंत व्यस्त शेड्युलमधून देखील खूप भरभरून बोलत होत्या ! शिवाय काही जणींनी तर खास या लेखासाठी, त्यांची खास असणारी साडी नेसून, देशाच्या कानाकोपऱ्यातून किंवा अगदी देशाबाहेर राहत असूनही फोटो काढून पाठवले ! साडीच्या समृद्ध परंपरेविषयी त्या सर्व सेलेब्रिटी अत्यंत आदराने बोलत होत्या, त्यातून साडी या पारंपारिक वस्त्राला आजही असलेलं ग्लॅमर जाणवलं !

हातमागावर विणल्या जाणाऱ्या साड्यांना स्वतःची अशी एक खास ओळख आहे. त्या साड्यांची वीण, शैली, रंगसंगती, धागे, नक्षीतले घटक प्रांताप्रांतानूसार बदलत जातात. दुर्दैवाने भारतातील काही विणी नामशेष झाल्या आहेत, परंतु काही आधुनिक विणकार त्यांना पुनरुजीवित करत आहेत ! ही लेखमाला संपल्यामुळे लिहिल्या न गेलेल्या अशा कितीतरी विणी आजही भारतात अस्तित्त्वात आहेत, जसे की संपूर्ण साडीवर भरतकाम केलेली ‘पारशी गारा’ साडी, ‘आसामची सोनेरी मुगा’, ‘इरी’ आणि ‘काझीरंगा साडी’, पश्चिम बंगालची ‘बिष्णूपुरी’, पौराणिक आणि ऐतिहासिक प्रसंग विणलेली ‘बालुचरी’ आणि सोन्या-चांदीच्या धाग्यांनी विणलेली ‘सुवर्णचारी’ साडी, महाराष्ट्रातील ‘करवती’, ‘नागपुरी’, तर कर्नाटकची ‘पट्टेदा-अन्चू’, ‘जिजामाता’, ‘धारवाडी’, ‘शहापुरी’, ‘मोलकालमुरु’, ‘उडुपी’, ओडीशाची ‘कोटपाड’, ‘संबलपुरी’, ‘कटकी’, ‘हबसपुरी’ आणि ‘बरहमपूर पट्टा’, तर तमिळनाडूची ‘चेट्टीनाड’, ‘कोरनाड’, ‘संगुडी’, ‘आरनी’, राजस्थानची ‘कोटा दोरिया’, गुजरातची ‘तंघालिया’ आणि ‘नवरतन’, मध्यप्रदेशची ‘इंदुरी’, बिहारची ‘भागलपूरी’, आंध्रप्रदेशची ‘धर्मावरम’, ‘वेंकटगिरी’, ‘मढी’, ‘मधुपर्कम’, ‘उपाडा’, बनारसची ‘कढुआ क्रेप सिल्क’, केरळची ‘मुंडू’ ‘नेरीयाथू’, आणि ‘बलरामपूरम’, मणीपुरची ‘मोईरांग फी’, तेलंगणची ‘दुबक्का’ व ‘तेलिया रुमाल साडी’ शिवाय ‘ज्यूट’, ‘वेल्व्हेट’, ‘ॲप्लिके वर्क साडी’, ‘बाटिक साडी’, ‘लम्हाणी वर्क साडी’, ‘ऑरगॅन्झा’ आणि अशा इतर अनेक सुंदर नावं असलेल्या सुंदर साड्या म्हणजे भारतीय वस्त्र परंपरेची शान आहे ! ‘साडी प्रेमी’ महिला जेव्हा खास निरनिराळ्या प्रांतातल्या साड्या आवर्जून नेसतात तेव्हा संपूर्ण भारतातील निरनिराळी राज्यं एकमेकांत साड्यांच्या धाग्यांनी गुफल्यासारखी वाटतात !

भारतात साडी विणण्याचे जितके प्रकार आहेत तितकेच साडी नेसण्याचे ! पूर्वी पाच वारापासून ते अगदी अकरा वारापर्यंत साड्या विणल्या जायच्या ! पूर्वी लग्न झालेल्या अल्पवयीन मुली खांद्यावर पदर न घेता कमरेला खोचत असत, ती साडी लांबीला लहान असे आणि त्या साडीला ‘परवंटा’ म्हणत, परंतु आता हा प्रकार कालबाह्य झाला असून आता फक्त पाच-सहा आणि नऊवारी साड्या प्रचलित आहेत. शिवाय हल्ली नऊवारी नेसण्याऱ्या स्त्रियांचं प्रमाण जरी कमी झालं असलं, तरी पारंपरिक लग्न- मुंजींमध्ये काही हौशी स्त्रिया आवर्जून नऊवारी नेसू लागल्या आहेत ! या नऊवारी साडीला पूर्वी काष्ट्याची साडी असही म्हणत असत, शिवाय याच साडीला ‘सकच्छ’ असही म्हणत असतं, ‘सकच्छ’ म्हणजे ‘काष्टा’ किंवा ‘कसोट्या’सह असलेली ती ‘सकच्छ’ आणि काष्टा नसलेली साडी ती ‘विकच्छ’ म्हणजे पाच किंवा सहावारी साडी ! शिवाय पूर्वीच्या काळी लग्न झालेल्या लहान मुली पाच-सहावारी साडी नऊवारी पद्धतीने नेसत असतं, त्या साड्यांना ‘चिरडी’ म्हणत. पूर्वी पेशवेकालीन पैठण्या, सोळा हात लांब आणि चार हात रुंद असत आणि त्या एकेक पैठणीचे वजन तीन ते साडेतीन किलो असायचे ! या कालखंडातील पैठण्यांची लांबी चक्क दोन ते तीन मजले देखील असायची. भारतात प्रांतानुसार साडी नेसायचे असंख्य प्रकार आहेत ! शिवाय आता आपल्या मापानुसार नऊवारी आणि सहावारी साडी शिवून देखील मिळते, नाडी किंवा हुक लावलं की झाली साडी नेसून ! थोडक्यात काय, तर काळ आणि फॅशन बदलली तरी भारतीय स्त्रीच्या आयुष्यातील साडीचं महत्त्व कधीच कमी झालं नाही !    

अत्यंत कौशल्यानं, हातमागावर वैशिष्ट्यपूर्ण अशा साड्या विणणारे विणकर किंवा कलमकारी सारख्या साड्यांवर हाताने पेंट करणारे आणि फुलकारी, चिकनकारी किंवा कांथाच्या साड्यांवर भरतकाम करणारे आर्टिझन्स म्हणजे अप्रतिम कलाकृती निर्माण करणारे मोठे कलाकार असतात आणि जेव्हा एखादा चोखंदळ ग्राहक अशी एखादी कलाकृती योग्य त्या किंमतीत विकत घेता आणि जेव्हा ते पैसे थेट त्या साडी आर्टिझनपर्यंत पोहोचतात तेव्हा त्यांना खूप मोठं प्रोत्साहन मिळतं आणि ती कला टिकून रहायला मोठी मदत होते !  

एका लेखमालेत न मावणाऱ्या.... साडीचे विविधांगी पदर उलगडत.... संपूर्ण वर्षभर चाललेल्या या ‘साडी-सोहळ्या’ची आज सांगता होत आहे.... ! सकाळ वृत्तपत्राच्या ज्या टीम बरोबर मी गेलं वर्षभर काम करत होते त्या टीमचे मनःपूर्वक आभार. रसिक वाचकांचा ठरवून निरोप घेतांना मला एक समाधान आहे की विविधतेने नटलेल्या भारताची एक समृद्ध ‘साडी-परंपरा’ माझ्या लेखणीतून मला अधोरेखित करता आली !

अशी ही साड्यांची कहाणी.... म्हणजे माझं ‘साडी-पुराण’..... सुफळ संपूर्णम !

रश्मी विनोद सातव

rashmisatav@gmail.com

गोष्ट एका ‘फोटो-शुट’ची !

‘आता वाजले की बारा....’, या नटरंग चित्रपटातल्या लावणीवर, अमृता खानविलकरनं केलेलं नृत्य बघून कोणालाही खरं वाटणार नाही की अमृतानं कोणत्याही नृत्यातलं शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण घेतलं नसून, ‘नृत्यकला’ तिला लहानपणापासूनच उपजत आहे ! तिची नृत्यकला तिनं स्वतः विकसित केली असून तिच्या लयबद्ध नृत्याबरोबरच तिचा कसदार अभिनयही आपण अनेक मराठी - हिंदी चित्रपटांमधून पाहिला आहे. अभिनयाबरोबरच अतिशय ग्लॅमरस अभिनेत्री म्हणून ओळख असलेल्या अमृताचं सतत शुटींग, नृत्याची रिहर्सल्स, सादरीकरण, रियॅलिटी शोज आणि फोटो शूट, असं बरच काही चालू असतं ! कामानिमित्त, नेहमी होणाऱ्या   फोटो-शूट मधलं, एक ‘फोटो-शूट’ मात्र तिच्या खास लक्षात राहिलं !

यंदाच्या दिवाळीत अमृतानं अत्यंत व्यस्त शेड्युल मधून कुटुंबासाठी खास वेळ राखून ठेवला होता, दिवाळीत ‘सोशल-मिडिया’साठी फोटो-शूट सुद्धा करायचं नाही असं तिनं पक्क ठरवलं होतं ! दिवाळीत फक्त कुटुंब, मित्रपरिवार आणि आवडीच्या गोष्टींसाठी तिनं वेळ ठेवला होता. तिची अत्यंत आवडीची गोष्ट म्हणजे साडी खरेदी ! अमृता सतत तिच्या स्वतःसाठी, तिच्या आईसाठी, तिच्या बहिणीसाठी साडी खरेदी करत असते. पैठणी आणि बनारसी हा साडी प्रकार तिला मनापासून आवडतो. तिच्याकडे आणि तिने तिच्या आईला भेट म्हणून दिलेल्या पैठण्यांचा आणि बनारसी साड्यांचा खूप मोठा संग्रह आहे. तिची ही, साडी भेट देण्याची परंपरा वर्षानुवर्षे चालू आहे ! या दिवाळीत तर अमृतानं चक्क तिच्या छोट्याशा भाचीला – नूरवीला एक छोटीशी नऊवार साडी शिवून घेतली आणि तिला भेट दिली ! केवळ एक वर्षाच्या नूरवीला साडी भेट देतांना अमृताला तिच्या लहानपणची आठवण झाली, अमृता लहानपणी सतत तिच्या आईच्या साड्या नेसून बसत असे ! लहानपणी तिला वाटे आपल्याकडेही स्वतःची हक्काची एखादी तरी साडी असावी, म्हणूनच कदाचित तिनं नूरवीला इतक्या लहानपणी तिची स्वतःची अशी एक साडी भेट दिली !

साडी खरेदीचा सोहळा हे तिचं आवडीचं काम. यंदाच्या दिवाळीत अमृता ‘सोशल मिडीया’वर ऑनलाईन साडी खरेदीसाठी एखाद्या चांगल्या साडीच्या शोधात होती. तिला ‘ऑरा बनारस’ यांचं बनारसी साड्यांचं कलेक्शन प्रचंड आवडलं. तिनं त्यातील, एक सुंदर निळ्या रंगाची खड्डी जॉर्जेट बनारसी साडी निवडून ठेवली आणि वेळ मिळाल्यावर ऑर्डर करण्याचं असं ठरवलं, पण चार-पाच दिवसात थेट तिच्या घरी ती साडी तिला दिवाळी-भेट म्हणून आली देखिल ! ‘ऑरा बनारस’चे अर्पिता आणि हर्षवर्धन अगरवाल हे तिच्या कलेचे फॅन असून त्यांनी ती साडी तिला बनारसहून भेट म्हणून पाठवली ! अमृताला ती साडी इतकी आवडली की दिवाळीत अजिबात फोटो शूट न करण्याचा निर्धार केलेल्या अमृतानं ताबडतोब त्या साडीत फोटो-शूट करायचं ठरवलं ! ‘फोटो-शूट’चं ठिकाण ठरलं – अमृताच्या घराची गच्ची आणि वेळ ठरली टळटळीत उन्हात दुपारी बारा वाजता !

तेव्हा श्रुती बागवे या अत्यंत अनुभवी फोटोग्राफरनं इतके कमाल फोटो काढले की फोटो बघून शेवटपर्यंत कुणालाच कळालं नाही की ते फोटो गच्चीत काढले होते ! अत्यंत खुबीनं काढलेल्या त्या फोटोंतल्या त्या पांढऱ्या-शुभ्र पार्श्वभूमीवर ती निळीशार बनारसी जॉर्जेट साडी फारच सुरेख दिसत होती. अमृतानं त्या साडीवर घरातलचं तिच्याकडचं सोनसळी पिवळ्या रंगाचं ब्लाऊज ‘पेअर’ केलं होतं आणि त्या निळ्याशार साडीवर ते फार सुंदर दिसत होतं ! दिवाळीचं फोटो-शूट असून सुद्धा, पणत्या ठेवतांना आणि रांगोळ्या काढतांनांचे फोटो न काढता अमृताच्या हातात हेलकावे घेणारा लालबुंद आकाश कंदील फार सुरेख दिसत होता !

साडी हा स्त्रियांचा जिव्हाळ्याचा आणि हक्काचा विषय आणि अमृताच्या त्या खास साडीच्या त्या हटके ‘फोटो-शूट’वर अधिराज्य गाजवलं तेही सगळ्या महिलांनीच ! अभिनय आणि नृत्यात पारंगत असलेली अमृता स्वतः मेकअप सुद्धा अतिशय उत्तम करते ! या फोटो शुटसाठी मेकअप तिने स्वतः केला असून, जयश्री शहा या गुणी हेअर आर्टिस्टनं साडीला  साजेशी अशी सुंदर हेअरस्टाईल केली. शिवाय अमृताच्या अतिशय लाडक्या मैत्रीणींनी – मंजिरी आणि सायली या दोघींनी अमृताला खास या ‘फोटो-शूट’साठी चांदीचे दागिने दिले ! मंजिरी ओकनं दिलेला वेगळ्याच धाटणीचा चोकर चांदीचा असूनही साडीवरच्या सोनेरी बुट्ट्यांवर उठून दिसत होता ! शिवाय पुण्याच्या सायली मराठेनं खास चांदीची सुंदर नथ या ‘फोटो-शूट’साठी  अमृताला पाठवली ! अमृता, साड्यांबरोबरच दागिन्यांच्या बाबतीत सुद्धा खूप चोखंदळ आहे ! तिला नखशिखांत दागिने घालायला बिलकुल आवडत नाही ! अमृता म्हणाली, “ मी साडीवर कमीतकमी दागिने घालते आणि तेही सुंदर असे ‘स्टेटमेंट पिसेस’ ! त्यामुळे साडी जास्त खुलून दिसते ! माझा साड्यांचा संग्रह म्हणजे माझा खजिना आहे आणि या खजिन्यातली एकेक मौल्यवान साडी मी मलमलच्या कापडात गुंडाळून ठेऊन जतन करते. खास या साडीचं फोटो-शूट करतांना आणि ती साडी मिरवतांना मला जाम मजा आली होती !”

असं हे फार तामझाम न करता, आपापल्या क्षेत्रात पारंगत असलेल्या स्त्रियांनी मिळून केलेलं ‘फोटो-शूट’ खूपच भारी झालं आणि तेव्हा त्या सुंदर रॉयल ब्लू बनारसी जॉर्जेट साडीतली अमृता कमालीची सुंदर दिसत होती !  

भरजरी सौंदर्याची झुळझुळीत साडी – ‘बनारसी खड्डी जॉर्जेट’ !

गंगेच्या किनाऱ्यावर वसलेल्या सुंदर बनारसची अजून एक सुरेख साडी म्हणजे – ‘खड्डी जॉर्जेट’ ! ‘खड्डी’ म्हणजे हातमाग, बनारसी शैलीत ‘जरी’काम करून हातमागावर विणलेली जॉर्जेटची साडी म्हणजे ‘बनारसी खड्डी जॉर्जेट साडी’ !  

‘बनारसी खड्डी जॉर्जेट साडी’ कशी तयार होते हे जाणून घेण्याआधी जॉर्जेटच्या  फॅब्रिक विषयी थोडेसे समजून घेऊ, जॉर्जेट आणि शिफॉनचं कापड थोडंफार सारखं दिसत असलं तरी बारकाईनं पाहिल्यास त्यांच्यात फरक जाणवतो. जॉर्जेट आणि शिफॉन हे दोन्ही फॅब्रिक्स ‘प्लेन विव्ह’मध्येच विणली जात असली तरी त्या दोन्ही कापडाच्या धाग्यांमध्ये फरक असतो आणि त्यामुळे या दोन्ही फॅब्रिक्समध्ये तो फरक दिसून येतो. सिल्क, कॉटन, नायलॉन, पॉलिस्टर किंवा व्हिस्कॉसचे तंतू इंग्रजी ‘एस’ आकारात, मशीनवर ‘अँटी क्लॉक वाईज’ पिळ देऊन जे धागे (यार्न) तयार होतात, ते धागे ‘तान्या-बाण्यात लावून ‘प्लेन-विव्ह’मध्ये विणले तर जॉर्जेट फॅब्रिक तरी होतं आणि तेच तंतू इंग्रजी ‘झेड’ आकारात ‘क्लॉक वाईज’ पिळ देऊन तयार केलेल्या यार्नपासून फॅब्रिक विणलं तर शिफॉनचं फॅब्रिक तयार होतं. शिफॉन, जॉर्जेटपेक्षा जास्त पातळ, नाजूक आणि पारदर्शक असतं. जॉर्जेटच्या कापडाला त्यासाठी वापरलेल्या यार्न मुळे एक खास ‘टेक्श्चर’ आलेलं असतं. जॉर्जेटच्या कापडात बारीक ग्रेन्स जाणवतात आणि तीच ओरिजिनल जॉर्जेटची ओळख आहे. शिवाय जॉर्जेटचं कापड जास्त टिकाऊ असून रंग  व्यवस्थित शोषून घेतात. जॉर्जेटच्या अनेक गुणधर्मांमुळे बनारसमध्ये मोठ्या प्रमाणात बनारसी खड्डी जॉर्जेट साड्या विणल्या जातात.

बनारसी जॉर्जेटच्या साड्या विणण्यासाठी खास त्यासाठी वापरले जाणारे सिल्कचे ‘एस ट्विस्ट’चे पांढरे धागे हातमागावर ‘तान्या-बाण्यात’ लावून घेतले जातात. त्या बारीक धाग्यांपासून साडी विणतांना, विणकाम अचूक व्हावं म्हणून त्या धाग्यांना आधीपासूनच किंचित स्टार्च केलेलं असतं. साडी विणता-विणताच त्यात जरीचे आडवे धागे टाकून बनारसी शैलीत काठापदरावरची भरजरी नक्षी आणि साडीच्या मधले बुट्टे विणले जातात. यासाठी उच्च प्रतीची ‘गोल्ड प्लेटेड’ किंवा ‘सिल्व्हर प्लेटेड’ टेस्टेड जर वापरली जाते. साडीवरचं हे जरीचं नक्षीकाम ‘कढुआ’ किंवा ‘फेकुआ’ पद्धतीने केलं जातं. ‘फेकुआ’ पद्धतीत ‘शटल’ने आडवे टाकलेले धागे साडीच्या आतल्या बाजूनं ‘फ्लोटिंग’मध्ये राहतात आणि साडी पूर्ण विणून झाल्यावर जास्तीचे असणारे ते ‘फ्लोटिंग’चे धागे अत्यंत बारकाईने कापले जातात. अशा पद्धतीने विणलेल्या साड्यांना बनारसी कटवर्कच्या साड्या असही म्हटलं जातं. ‘कढुआ’ पद्धतीत नक्षीनुसार ‘जरी’चे धागे आडवे टाकल्यानंतर वळवून घेतले जातात, त्यामुळे साडीच्या आतल्या बाजूने ‘फ्लोटिंग’चे धागे नसतात. ‘कढुआ’ काम जास्त कौशल्याचं असून त्याला ‘फेकुआ’पेक्षा दुप्पट वेळ लागतो, त्यामुळे ‘कढुआ’च्या साड्या जास्त महाग असतात. साडीवरील नक्षीनुसार जॉर्जेट बनारसी साडीचे उपप्रकार देखिल पडतात, जसे की ‘जालावर्क’ किंवा ‘बुट्टेदार’ इत्यादी. त्यातील बुट्टेदार जॉर्जेट बनारसी जास्त लोकप्रिय आहे. बनारसच्या विणकरांनी या बुट्ट्यांमध्ये बारीक नक्षीकामातून खूप वैविध्य आणलं आहे. गोल्डन किंवा सिल्व्हर ‘जर’ वापरून विणून तयार झालेली ही साडी पूर्ण पांढरी असते. अशी तयार झालेली साडी पुढे ‘खराई’काम करणाऱ्या ‘खरारी’ कलाकारांकडे पाठवली जाते. ‘खराई’मध्ये साडीच्या धाग्यांमध्ये असलेला स्टार्च काढून टाकला जातो. त्यासाठी ठराविक साबणाचं लिक्विड, ठराविक प्रमाणात पाण्यात टाकून त्या मिश्रणात काही वेळ साडी बुडवून ठेवली जाते आणि हलक्या हाताने साडीतला स्टार्च काढून टाकला जातो आणि मग साडी वाळवून पुढच्या प्रक्रियेसाठी पाठवली जाते. स्टार्च काढून टाकल्यामुळे साडी एकदम मऊ-सुळसुळीत आणि हलकी होते. ‘खराई’नंतर साडी ‘रंगाई’ला जाते. साडी डाय करणारे कुशल कलाकार ती साडी विशिष्ट प्रकारे डाय करतात. उकळत्या पाण्यात साडीचा ठरलेला रंग आणि मीठ ठराविक प्रमाणात टाकून ‘डाय’च मिश्रण तयार करून घेतलं जातं. साडी ‘डाय’मध्ये टाकण्यापूर्वी साध्या पाण्यात बुडवून निथळून मग ‘डाय’मध्ये टाकली जाते आणि त्यात ती साडी थोडा वेळ उकळून घेतली जाते. साडीमध्ये जर एकापेक्षा जास्त रंग असतील तर ‘रंगाई’चे टप्पे वाढतात. कॉन्ट्रास्ट काठ-पदर असेल तर ती साडी गुंडाळून काठा-पदराच्या तेवढ्या भागाला पॉलिथिनचं शीट दोऱ्यांनी घट्ट बांधलं जातं आणि साडी, तिचा मधला भाग ‘डाय’ करण्यासाठी ‘डाय’मध्ये टाकली जाते जेणेकरून पॉलिथिन लावलेल्या भागात रंग शिरत नाही आणि मधला भाग ‘डाय’ झाल्यावर ती साडी निथळून ‘डाय झालेल्या मधल्या भागाला आता पॉलिथिन घट्ट बांधलं जातं आणि काठापदराचं बांधलेलं पॉलिथिन सोडून तो भाग ‘डाय’ करून घेतला जातो. अशा प्रकारे संपूर्ण साडी ‘डाय’ झाल्यावर निथळून ‘ड्रायर’मध्ये टाकून, साडी बऱ्यापैकी वाळल्यानंतर ते दोरे सोडले जातात आणि साडी उलगडली जाते. ती उलगडलेली साडी पूर्ण वाळवून पुढे फिनिशिंगला पाठवली जाते. ‘फिनिशिंग’च्या टप्प्यावर संपूर्ण साडीवर पाण्याचा बारीक फवारा उडवून एका लाकडी मोठ्या आणि जाड रुळावर ती साडी ताणून गुंडाळली जाते आणि वाळवण्यासाठी काही तास तशीच ठेवली जाते. जास्त थंडीच्या दिवसात अशा साड्या वाळवण्यासाठी या साड्यांच्या जवळ निखारे ठेऊन वातावरण ऊबदार केलं जातं. त्यानंतर ती साडी पूर्ण वाळल्यानंतर उलगडली की जणू इस्त्री केल्यासारखी वाटते. तयार झालेल्या या साडीचं पुढे छानसं पॅकिंग होतं !    

बनारसच्या वेगवेगळ्या साड्यांमध्ये या साडीला स्वतःची खास ओळख आहे, कारण सुंदर भरजरी दिसणारी ही साडी नेसायला मात्र जॉर्जेटच्या फॅब्रिकमुळे हलकी-फुलकी असते त्यामुळे या झुळझुळीत साडीचं भरजरी सौंदर्य हीच या साडीची खासियत आहे !

 

©रश्मी सातव   rashmisatav@gmail.com 

 

पूजाचा खास ‘आऊटफिट ऑफ द डे' – शिबोरी साडी !

 

    कॉलेजमध्ये असतांना, सौंदर्य स्पर्धांमध्ये भाग घेणारी पूजा सावंत नृत्यही अतिशय सुंदर करते. त्या सौंदर्य स्पर्धांमधून तिला बक्षिसंही मिळत असत आणि त्यातून तिला चित्रपटांच्या ऑफर्सही येऊ लागल्या ! २०१० मध्ये ‘क्षणभर विश्रांती’ या चित्रपटातून तिचं मराठी सिनेसृष्टीत मोठं पदार्पण झालं आणि तिच्या अभिनयामुळे ती मराठी सिनेसृष्टीतील एक लिडिंग अभिनेत्री बनली ! चित्रपटांबरोबरच अनेक रिॲलिटी शोज मधूनही तिची खास अदा प्रेक्षकांना मोहून टाकते. अत्यंत रेखीव चेहऱ्याची पूजा कोणताही पेहेराव खूप सुंदर कॅरी करते, त्यात तिचा विशेष आवडता पेहेराव म्हणजे साडी !

नुकताच प्रदर्शित झालेला, सुभाष घाई यांची निर्मिती असलेला, ‘विजेता’ या चित्रपटाच्या प्रमोशनसाठी चित्रपटातील कलाकारांना ‘हास्य जत्रा’च्या कार्यक्रमात आमंत्रण होतं. पूजा म्हणाली, “त्या कार्यक्रमात मी सुभाष घाई आणि सुबोध भावे यांच्या सोबत प्रमुख गेस्ट म्हणून बसणार होते त्यामुळे मला पारंपरिक पण हटके असा स्पेशल पेहेराव करायचा होता, म्हणून मी, माझी स्टायलिस्ट प्राची खाडेला, त्या कार्यक्रमासाठी माझा पेहेराव डिझाईन करायला सांगितला. आम्ही दोघींनी खूप विचार करून शेवटी ‘इंडो वेस्टर्न पॅटर्न’ची एखादी साडीच नेसायची असं ठरवलं !”

प्राचीला, पूजाच्या स्टायलिंगसाठी ‘ऑफबीट मिडिया’च्या हिरल आणि करिष्मा जैन यांनी सर्व गोष्टी एकत्र करून दिल्या आणि एक मोठी टीम पूजाच्या त्या एका ‘आऊटफिट’ साठी कामाला लागली ! ‘नेची’ नावानं ‘कन्सेप्ट साडी’ डिझाईन करणाऱ्या नेहा आणि रुचिता यांची ऑरेंज-रेड कलरची फ्रील लावलेली प्युअर सिल्कची एक ‘प्री स्टिच्ड निडल शिबोरी साडी’, ‘ऑफबीट’च्या कलेक्शन मध्ये होती. पूजा ‘हास्य जत्रा’च्या सेटच्या सोफ्यावर मुख्य गेस्ट म्हणून बसणार तर तिच्या साडीचा फ्लो अतिशय सुंदर दिसावा म्हणून प्राची आणि पूजानं खास फ्रील लावलेली ती शिबोरी साडी त्या कार्यक्रमासाठी निवडली. शिबोरीच्या त्या साडीवर पारंपरिक पद्धतीने केलेलं डिझाईन पांढऱ्या रंगाचं असल्यामुळे त्यावर पांढऱ्या रंगाचं भरतकाम केलेलं ‘नेची’चं ब्लाउज ‘पेअर’ करण्यात आलं. त्यावर श्रुती आणि निधीनं ‘ब्लिंग गर्लचे’ दिलेले छानसे इअररिंग्स फारच खुलून दिसत होते ! मेकअप आर्टिस्ट वृष्टीनं, शिबोरी साडीला साजेसा असा पूजाचा छानसा मेकअप केला तर रचनानं पूजाच्या केसांचं स्टायलिंग केलं. हा सगळा साज चढल्यावर पूजा त्या शिबोरी साडीत अतिशय सुंदर दिसत होती. पूजाचं त्या शिबोरी साडीतलं ते सौंदर्य मनीष जोगानीनं आपल्या कॅमेराच्या फ्रेममध्ये इतकं सुंदर टिपलं की पूजा ते फोटो बघून स्वतःच्याच प्रेमात पडली असावी. ‘हास्य जत्रा’च्या त्या सेटवर पुजाची शिबोरी साडी सगळ्यांना खूपच आवडली. त्या सेटवर पुजाचं ते अभूतपूर्व सौदर्य पाहिल्यावर, सुभाष घाई तिला म्हणाले देखिल, “बहुत सुंदर दिख रही हो आप !” पुजासाठी ती कॉम्प्लिमेंट खूप मोठी होती. पूजा म्हणाली, “शूट निमित्त माझे असंख्य निरनिराळे पेहेराव होत असतात, आणि त्या प्रत्येक खास पेहेरावासाठी अनेक हात काम करत असतात..... पण माझा शिबोरी साडीतला तो पेहेराव मला कायमच लक्षात राहील कारण त्या दिवशी मीच माझ्या ‘आउटफिट ऑफ द डे’च्या प्रेमात होते !”

सूक्ष्म छिद्रांची साडी – शिबोरी !

शिबोरी हा कलाप्रकार वापरून जपानमध्ये आठव्या शतकापासून ‘शिबोरी’वस्त्र तयार होत आली आहेत. ‘शिबोरी’मध्ये ओरिगामी प्रमाणेच, कापडाला विशिष्ट प्रकारच्या घड्या घालून ‘टाय अँड डाय’ पद्धतीने कापडावर नक्षीचे अनेकविध पॅटर्न्स साकारले जातात. ‘टाय अँड डाय’च्या या प्रकारात जेव्हा सुई दोऱ्याने शिबोरी केली जाते तेव्हा त्याला ‘निडल-शिबोरी’ म्हणतात ! आज आपण याच कलाप्रकाराच्या म्हणजेच ‘निडल-शिबोरी’च्या साड्या कशा तयार होतात हे समजून घेणार आहोत. ‘निडल शिबोरी’ हा कलाप्रकार वापरून राजस्थान आणि गुजरातमधील काही प्रांतांमधून २० व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून शिबोरी साड्या तयार होत आहेत.

शिबोरी साडी तयार करण्यासाठी साडीच्या मापाचे, नैसर्गिक धाग्याचे पांढरे कापड वापरले जाते. सिल्क, कॉटन, टसर सारख्या नैसर्गिक धाग्यांच्या कापडावर शिबोरी काम जास्त प्रभावीपणे साकारता येतं. या कापडात असलेला ‘स्टार्च’चा अंश जाण्यासाठी आधी हे कापड धुऊन घेतलं जातं, त्यामुळे हे कापड मऊ पडतं. कापड वाळल्यावर त्याला इस्त्री करून घेतली जाते. मग शिबोरी कलाकार, या कापडाला साडीवरील डिझाईननुसार विशिष्ट प्रकारच्या घड्या घालतात आणि त्यातील प्रत्येक घडी पुन्हा इस्त्री करून घेतली जाते. इस्त्री केलेल्या चपट्या घड्यांवर पेन्सिलचा वापर करून हाताने साडीवरची नक्षी काढली जाते. अनुभवी आर्टिस्ट ही नक्षी हाताने काढतात, तर काही कलाकार ट्रेसिंग पेपरचा वापर करून ही नक्षी साडीवर उतरवतात. नक्षी काढून झाल्यावर डिझाईननुसार विशिष्ट घड्यांना एकत्रित पकडून सुई दोऱ्याचा वापर करून हाताने बारीक टीप घातली जाते. यासाठी वापरला जाणारा दोरा विशिष्ट  प्रकारचा असून, ही साडी ‘डाय’ करतांना या दोऱ्याने घातलेल्या टिपच्या आत रंग शिरत नाही. याला ‘रेझिस्ट पेंटींग’ असही म्हटलं जातं. अलिकडच्या काळात ही बारीक टीप घालण्यासाठी स्टेपलर सारख्या यंत्राचा वापर केला जातो, हे यंत्र हाताने स्टेपलरच्या पिना मारतो तशा पद्धतीने वापरून, काढलेल्या नक्षीवरून अखंड टीप घातली जाते. अशाप्रकारे घड्या घालून टीप मारलेली संपूर्ण साडी तयार करून घेतली जाते आणि हव्या त्या रंगात व्यवस्थित बुडवून डाय केली जाते. साडीवर एकापेक्षा जास्त रंग असतील तर, साडीच्या ज्या घड्यांवर जो रंग हवा आहे त्या रंगात फक्त त्या ठराविक घड्या अतिशय काळजीपूर्वक डाय करून घेतल्या जातात आणि उरलेल्या घड्या, दुसऱ्या हव्या त्या रंगात डाय करून घेतल्या जातात. विशेषतः इंडिगो, पिंक, पिवळा, हलका ऑरेंज, लाल इत्यादी सुंदर रंग या साड्या डाय करण्यासाठी वापरले जातात. डाय झाल्यावर साडी निथळत ठेवून, बऱ्यापैकी वाळल्यावर त्यातील टीप घातलेले दोरे अलगद काढून टाकले जातात आणि संपूर्ण साडी उघडली जाते. अशी साडी उघडून त्यावर उतरलेली नक्षी पाहणं म्हणजे एक सोहळा असतो ! विशिष्ट प्रकारच्या घड्यांमुळे ठराविक नक्षी ठराविक अंतरावर उतरलेली दिसते. साडी डाय करतांना, नक्षीवर घातलेल्या बारीक टिपेच्या खाली साडी डाय होत नाही आणि संपूर्ण नक्षी अतिशय सुंदर पांढऱ्या बारीक रेषांनी साकारलेली दिसते. शिवाय बारकाईने निरखून पाहिल्यास सुई दोऱ्याने घातलेल्या ‘टीपे’मुळे नक्षीच्या पांढऱ्या रेषेवर अत्यंत बारीक छिद्र दिसतात आणि त्या छिद्रांमुळे नक्षीच्या रेषा अजूनच सुंदर दिसतात आणि हिच ओरिजिनल शिबोरीची ओळख आहे !

©रश्मी सातव     

rashmisatav@gmail.com 

हेमांगीच्या कौतुकाचा धागा !

 

मूळची चित्रकार असलेली हेमांगी कवी, मुंबईत ‘जे जे स्कूल ऑफ आर्ट्स’मध्ये शिकतांना मित्र-मंडळींमध्ये कॉलेजच्या प्रोफेसर मंडळींची, गंमत म्हणून मिमिक्री करत असे ! कॉलेजच्या सरांना हे कळल्यावर त्यांनी तिला मुंबई युनिव्हर्सिटीच्या ‘युथ फेस्टिवल’मध्ये भाग घेण्यासाठी विचारलं, तेव्हा ती म्हणाली, “नको सर, मला स्टेजवर खूप भीती वाटते !” पण नंतर सगळ्यांच्या आग्रहाखातर शेवटी तिनं स्टेजवर होणाऱ्या विविध गुणदर्शनाच्या सादरीकरणात ‘फाईन आर्टिस्ट’ म्हणून भाग घेतला ! हेमांगी म्हणाली, “ती माझी पहिली स्टेजची ओळख ! मी चित्र काढतांना कॅनव्हासवर जशी व्यक्त होते, तसचं ‘स्टेज’ हे सुद्धा मला एक कॅनव्हास वाटतो .... व्यक्त होण्यासाठी ! ” ती तेव्हा स्टेजच्या कॅनव्हासवर इतकी मनमोकळेपणाने व्यक्त झाली की तिला पुरुषोत्तम स्पर्धेसाठी कॉलेजतर्फे नाटकात मुख्य भूमिकेत घेतलं आणि त्या नाटकाला त्या वर्षीचं दुसरं पारितोषिक देखील मिळालं ! तेव्हापासून मनोरंजन क्षेत्रातली विविध माध्यमं तिच्यासाठी, तिची अभिनयकला रेखाटणारी सुंदर माध्यमं ठरत गेली ! हेमांगी कायमच कोणताही आडपडदा न ठेवता थेट व्यक्त होत आली आहे ! तिच्या या व्यक्त होण्याला आणि तिच्या अभिनयाला दाद देण्यासाठी म्हणून, तिची पुण्यातली एक चाहती तिच्यापर्यंत पोहोचली आणि तिनं हेमांगीपर्यंत आपल्या भावना एका वस्तूच्या माध्यमातून पोहोचवल्या, आणि ती वस्तू होती एक सुंदर ‘कुपडम साडी’ !  

काही दिवसांपूर्वी हेमांगी, एका शुटींगच्या निमित्ताने पुण्याला निघाली होती, प्रवासात असतांना तिनं सोशल मिडीयावर गंमत म्हणून पुण्याला निघाल्याचं आणि ती उतरणार होती त्या हॉटेलचं लोकेशन अपडेट केलं. हे अपडेट नेमकं तिच्या पुण्यातल्या त्या चाहतीनं पाहिलं आणि ती चाहती थेट त्या हॉटेलवर गेली आणि हॉटेलच्या रिसेपशनवर तिनं हेमांगीसाठी एक छानसं पाकिट ठेवलं आणि तिच्या रूमवर पोहोचवायला सांगितलं ! हेमांगीनं ते पाकिट कुतूहलानं उघडून पाहिलं तर आत एक छोटीशी चिठ्ठी आणि एक सुंदर पिवळ्या रंगाची साडी होती ! चिठ्ठीत हेमांगीच्या व्यक्त होण्याचं आणि तिच्या अभिनयाचं मनापासून कौतुक केलेलं होतं आणि त्यानिमित्तानं तिला एक कुपडम साडी भेट म्हणून दिली होती होती ! या सगळ्या प्रकारानं हेमांगी खूप भारावून गेली ! हेमांगीला ती साडी खूपच आवडली आणि तिच्याकडे कुपडप हा साडी प्रकार नव्हताच. हेमांगीच्या कामाची दाद म्हणून मिळालेली ती साडी हेमांगीसाठी खूप खास आहे.

गंमत म्हणजे हेमांगीचं ‘साडी कनेक्शन’ खूप लहानपणापासून आहे ! केवळ चार-पाच वर्षांची असल्यापासून तिला साडी या पेहेरावाचं खूप आकर्षण होतं. इतक्या लहानपणी, ती तिच्या आईच्या साड्या नेसायचा प्रयत्न करून वेड्यावाकड्या गुंडाळत असे. हळूहळू आई कशी साडी नेसते ते बघून-बघून ती स्वतःची स्वतः साडी नेसू लागली आणि तिला ती जमूही लागली ! दहा बारा वर्षांची होईपर्यत तर, हेमांगीला उत्तम साडी नेसता येऊ लागली. बारा वर्षांची असतांना ती इतकी उत्तम साडी नेसत असे की, ती तिच्या बिल्डींगमध्ये त्यासाठी प्रसिद्ध झाली ! इतकी प्रसिद्ध की बिल्डंगमधल्या तरुण मुली सणावारांना आणि अगदी त्यांच्या कांदेपोह्यांच्या कार्यक्रमांना देखील, साडी नेसून द्यायला हेमांगीला बोलावत असत ! हेमांगी त्यांना छान चापून-चोपून साडी नेसवून, अगदी स्टूलवर उभं राहून पदर देखील पिनअप करून देत असे ! इतकच नाही तर हेमांगी अजून थोडी मोठी झाल्यावर साडी नेसून डोंगर देखील चढत असे ! तिच्या सगळ्या बहिणींच्या लग्नांत करवली म्हणून हेमांगी साडी तर आवर्जून नेसत असेच शिवाय त्या लग्नांनंतर त्या नव्या नवऱ्यांसोबत करवली म्हणून डोंगरावरच्या त्यांच्या नेहमीच्या देव दर्शनाला जातांना सुद्धा हेमांगी साडी नेसून भराभरा डोंगर चढत असे ! शुटींगच्या सेटवर सुद्धा साडीत, क्रेनवरून इकडून तिकडे जाणं आणि साडीतला तिचा सहज वावर बघून सेटवरचे सगळे तिच्याकडे कौतुकानं बघतच राहतात !

हेमांगी म्हणाली “मी माझ्या आईच्या तीस-पस्तीस वर्षांपूर्वीच्या काही साड्या अजूनही आवडीनं नेसते, त्या साड्या अजूनही खूप छान राहिल्या आहेत. माझ्या आजीची नऊवार साडी सुद्धा मी माझ्या नाटकांच्या प्रयोगांना नेसत असते. जीन्स आणि ड्रेसेस पेक्षाही, साडी मला जास्त कम्फर्टेबल वाटते ! माझ्या मते साडी इतका ग्रेसफुल पेहेराव नाही ! ”

नेहमी प्रमाणेच छान व्यक्त होणारी हेमांगी, या लेखाच्या निमित्तानं साडीवर बोलतांनाही भरभरून व्यक्त झाली !      

काठात विणलेलं सौंदर्य – ‘कुपडम साडी’ !

आंध्रप्रदेशात विणली जाणारी अजून एक सुंदर साडी म्हणजे – ‘कुपडम साडी’. आंध्रप्रदेशात चिराळा समाजातील विणकरांकडून हातमागावर ही साडी विणली जाते. ही साडी त्या प्रांतातील धार्मिक कार्यांमध्ये आवर्जून नेसली जाते.

‘कुपडम’ -  ही एक साडी विणकामाची विशिष्ट पद्धत असून या पद्धतीत ही साडी विणली जाते म्हणून या साडीला ‘कुपडम साडी’ असं म्हणतात. कुपडम पद्धतीत हातमागावर साडीच्या दोन्ही काठांसाठी आणि साडीच्या मधल्या भागासाठी ‘बान्या’चे धागे वेगवेगळे वापरले जातात, एकच एकसंध आडवा धागा विणला जात नाही. त्यामुळे ‘ब्राईट कॉन्ट्रास्ट’ काठ तयार होतात ! ‘इंटरलॉकिंग’ पद्धतीने हे काठ मुख्य साडीला जोडले जातात. याला ‘कोरवाई टेक्निक’ असही म्हणतात, शिवाय या काठांमधील आणि पदरामधील उभे-आडवे दोन्ही धागे सिल्कचे असतात आणि त्यात जरीचे धागे टाकून सुंदर नक्षी विणली जाते. आंध्रप्रदेशात तयार होणाऱ्या कुपडम साड्यांसाठी लागणारी ‘जर’ मात्र सुरतवरून मागवली जाते. या साडीच्या काठांमध्ये कधी ‘टेम्पल बॉर्डर’ किंवा ‘ईकत विणकाम’ तर कधी सुंदर पारंपरिक नक्षी विणलेली असते. कुपडमचे काठ अतिशय आकर्षक असून तीच या साडीची ओळख आहे.

कुपडमचे काठ आणि पदर सिल्कचा असून मुख्य साडी ‘गर्भरेशमी’ असते. साडीच्या मधल्या भागासाठी ६० ते ७० टक्के मलबेरी सिल्कचे धागे आणि ३० ते ४० टक्के कॉटनचे धागे वापरले जातात. त्यामुळे या साडीत सिल्क आणि कॉटन, या दोन्ही धाग्यांच्या गुणधर्मांची गुंफण झालेली असते. त्यामुळे या साडीचे काठ आणि पदर जरी, भरजरी असला तरी मुख्य साडीतल्या कॉटनच्या धाग्यांमुळे ही साडी वजनाला हलकी असते.

मुळच्या प्लेन असणाऱ्या या साड्या त्यात वैविध्य आणण्यासाठी आता भरलेल्या ब्रोकेड, चेक्स किंवा बुट्ट्यांमध्येही विणल्या जात आहेत. या साडीच्या विणकामात नवनवीत प्रयोग होत असून मुख्य साडीत जरीचे तलम धागे संपूर्ण साडीत विणून ‘टिश्यू कुपडम’ साडी सुद्धा विणली जात आहे. हातमागावर केलं जाणारं हे काम अत्यंत कौशल्याचं असून अशा ‘टिश्यू कुपडम’ साड्यांच्या किंमती सुद्धा जास्त असतात.  

अतिशय आकर्षक रंगात विणल्या जाणाऱ्या या साड्यांना खूप मोठी ऐतिहासिक परंपरा नसली तरी ‘कुपडम साडी’ला, ‘कुपडम टेक्निक’मुळे स्वतःची अशी खास ओळख आहे !

©रश्मी सातव  

rashmisatav@gmail.com 

शर्वरीचा ‘फुलकारी’ खजिना !

५ नोव्हेंबरला प्रदर्शित झालेल्या ‘सूर्यवंशी’ चित्रपटातील एका खास भूमिकेमुळे लक्षात राहिलेल्या शर्वरी लोहोकरेच्या खास अभिनयामुळे सिनेमा, नाटक आणि मालिकांमधील तिच्या इतर भूमिकाही आपल्याला आवर्जून लक्षात राहतात ! शर्वरीचं बालपण तिच्या वडिलांच्या नोकरीमुळे उत्तरप्रदेशात मेरठ, लखनौ आणि पंजाबमधील लुधियाना इथं गेलं. लहानपणापासूनच तिच्यावर वेगवेगळ्या संस्कृतीचे संस्कार होत असल्यामुळे तिचं व्यक्तिमत्त्व अष्टपैलू होत गेलं. नृत्य आणि अभिनयाची तिला लहानपणापासूनच आवड होती. वयाच्या अगदी तिसऱ्या वर्षापासून ती नाटकात भाग घेत असे ! मग पुढच्या शिक्षणासाठी ती पुण्यात आली. पुण्याच्या ‘सुदर्शन रंगमचा’च्या संस्थापिका – शुभांगी दामले म्हणजे शर्वरीची सख्खी मावशी. मावशीच्या प्रोत्साहनातून सुदर्शनच्या ‘ग्रिप्स’च्या नाटकांनाही तिनं वाहून घेतलं होतं ! ‘ग्रिप्स’च्या नाटकांबरोबरच ती ‘समन्वय’ व ‘आसक्त’ या संस्थांकडून, आणि कॉलेजमध्ये असतांना ‘पुरुषोत्तम’ आणि ‘फिरोदिया’च्या नाटकांमधूनही ती भाग घेत असे. अभिनयाची आवड असल्यामुळे कॉलेजमध्ये असतांना शर्वरी अनेक ऑडिशन्स देत होती पण सगळीकडून नकार येत होता ! एकदा मावशीच्या आग्रहामुळे शर्वरीनं मुंबईला जाऊन ‘झी मराठी’च्या एका मालिकेसाठी ऑडिशन दिली आणि तिथून पुण्यात घरी पोहोचेपर्यंत तिला ‘सिलेक्शन’चा फोन आला ! ‘या सुखांनो या’ या मालिकेतील एका मोठ्या भूमिकेसाठी तिची निवड झाली ! खरतर शर्वरीचं शिक्षण चालू होतं, तिच्या कॉलेजची परीक्षा सुद्धा जवळ आली होती आणि अचानक एका मालिकेसाठी तिचं सिलेक्शन झालं, त्यामुळे ती द्विधा मनस्थितीत होती, पण आई-वडिल आणि मावशीचा सल्ला घेऊन ती या मालिकेसाठी ‘हो’ म्हणाली. शुटिंगसाठी मुंबईतच राहावे लागणार म्हणून तिची आई तिला मुंबईला सोडायला गेली होती, आई परत जातांना, शर्वरी शाळेत पहिल्या दिवशी आईनं सोडल्यावर जशी रडली होती तशी ढसाढसा रडली !

या क्षेत्रात गेल्यावर शर्वरीचं आयुष्य आमुलाग्र बदलून गेलं आणि ती कामात प्रचंड व्यग्र झाली, पण तिच्या या अत्यंत व्यस्त शेड्युलमधून ती अधून मधून आई-बाबांबरोबर ट्रिप्सला जात असते. अशीच ती एकदा लहानपणच्या आठवणींना उजाळा देण्यासाठी पंजाबमध्ये लुधियाना, अमृतसरच्या ट्रीपला गेली होती. सुवर्णमंदिराचं दर्शन म्हणजे तर तिच्यासाठी अविस्मरणीय सोहळा होता ! दर्शन घेऊन बाहेर आल्यावर, बाहेर कपड्यांचं मोठं मार्केट होतं, ‘स्ट्रीट शॉपिंग’ म्हणजे तर शर्वरीसाठी स्वर्गीय सुख ! शर्वरीला भटकंती करायला, तिथल्या लोकल मार्केटमध्ये जाऊन शॉपिंग करायला आणि ते शॉपिंग करतांना ‘बार्गेन’ करायला प्रचंड आवडतं, तो तिचा छंद आहे ! त्या मार्केटमध्ये तिची आई फुलकारीच्या ओढण्या घेत होती, शर्वरी मात्र ते मार्केट ‘एक्सप्लोर’ करण्यासाठी खूप आत गल्ली- बोळांमधल्या छोट्या छोट्या दुकानांमध्ये गेली आणि खूप वेळ आलीच नाही. ती, तिथल्या दुकानांमधल्या फुलकारीच्या रंगीत दुनियेत हरखून गेली होती ! खूप वेळानं फुलकारीच्या साड्यांचा आणि ओढण्यांचा खजिना घेऊन ती बाहेर आली आणि आईला शोधून तिनं तो खजिना आईला दाखवला, आईच्या शॉपिंगपेक्षा शर्वरीनं तिच्या ‘बार्गेनिंग कौशल्या’मुळे तो खजिना खूपच स्वस्तात घेतला होता ! मनसोक्त शॉपिंगमुळे ती जाम खुश होती पण बराच वेळ लागला म्हणून तिनं आईचा ओरडा देखिल खाल्ला !

काही दिवसांनी शर्वरीनं तिच्या त्या फुलकारीच्या खजिन्यातली एक सुंदर काळी फुलकारीची साडी एका कार्यक्रमासाठी नेसली होती आणि त्या कार्यक्रमात तिच्या या हटके साडीचं जाम कौतुक झालं ! शर्वरी म्हणाली, “फुलकारी हा साडी प्रकार तिथे बऱ्याच जणांना  नवीन होता, त्यामुळे माझ्या फुलकारी साडीमार्फत पंजाबमधील फुलकारी कलेची ओळख करून देतांना मला जाम मजा आली !” 

फुलांची उधळण करणारी ‘फुलकारी’ !

पंजाब मधील ‘हिर-रांझा’च्या रोमँटिक कथांमधून ‘फुलकारी दुपट्ट्या’चा उल्लेख आपण कदाचित कधीतरी ऐकला असेल ! फुलकारी हा भरतकामाचा हाताने केला जाणारा पंजाबमधील एक पारंपरिक प्रकार असून १७ व्या शतकातील साहित्यात या कलेचा उल्लेख सापडतो आणि कदाचित त्याही आधीपासून ही कला अस्तित्त्वात असल्याचं मानलं जातं !

पंजाबमधील स्थानिक स्त्रियांचा, साडी या पारंपरिक पेहेराव नसला तरी शाली आणि दुपट्ट्यांवर केलं जाणारं फुलकारी-वर्क खूप लोकप्रिय आहे. पंजाबी लग्नांमधील नवरीच्या पेहेरावात पारंपरिक फुलकारी दुपट्ट्यांचं महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. पंजाबमधील खेड्यापाड्यांमध्ये आजही मुलीचा जन्म झाला की तिची आई आणि आजी तिच्यासाठी फुलकारी वस्त्र भरायला घेतात आणि तिच्या लग्नापर्यंत ‘फुलकारी’चं भरतकाम केलेली अनेक वस्त्रं तयार करतात आणि तिला तिच्या सोबत तिच्या सासरी पाठवतात ! शिवाय सणावारांना तिथल्या सवाष्ण स्त्रीची ओटी पारंपरिक फुलकारीच्या वस्त्रांनी भरली जाते. वर्षानुवर्षे पंजाबमधील या स्त्रिया घरातले काम संपवून दुपारी एकत्र येऊन सामुहिकरित्या आपापले फुलकारी काम मोठ्या कौशल्यानं करत असतात. हे काम करता-करता त्या सामुहिक लोकगीतंही म्हणतात आणि मधून मधून विरंगुळा म्हणून लोकनृत्यही करतात ! फुलकारीच्या या सोहळ्याला ‘तीरंजन’ असं म्हणलं जातं. पंजाबी स्त्रियांच्या आयुष्यातलं फुलकारीचं हे गुंफण आयुष्याच्या शेवटपर्यंत टिकतं ! त्या प्रांतातील सवाष्ण स्त्रीच्या निधनानंतर तिला लालजर्द फुलकारी दुपट्टा पांघरून तिला शेवटचा निरोप दिला जातो !

अशी ही मोठ्या कौशल्यानं केली जाणारी पारंपरिक फुलकारी आता अलिकडच्या काळात साड्यांवर सुद्धा केली जाऊ लागली आहे. फुलकारी साड्यांवर अतिशय आकर्षक रंगात हे फुलकारी काम केलं जातं, कधी कधी एकाच रंगाने संपूर्ण साडी फुलकारीनं भरली जाते.   निरनिराळ्या आकार-प्रकारांची फुलं रेशमी धाग्याने कापडावर उतरवली जातात, म्हणून या कलेला ‘फुलकारी’ असं नाव पडलं. सुर्यफूल, कमळ, झेंडू, चमेली, इत्यादी फुलांबरोबर मोहरी, कारलं, फ्लॉवर, कोथिंबीर, मिरची इत्यादी झाडावरच्या फुलांचाही नक्षीकामात वापर केला जातो. फुलांबरोबरच काही भौमितिक आकार, नक्षीची लकेर, मोर आणि इतर प्राणी-पक्षी सुद्धा यात भरले जातात.

सुरुवातीच्या काळात हाताने सूत कातून त्यापासून हातमागावर विणलेल्या जाड सुती कापडावर ( त्याला ‘खद्दर’ म्हणत असतं ) त्या कापडाचे धागे मोजून अचूकपणे हे फुलकारी काम केलं जाई. कॉटनवर केलं जाणारं हे काम आता सिल्क, जॉर्जेट किंवा क्रेप इत्यादी फॅब्रिक्सवर देखिल केलं जातं. यासाठी, ट्विस्ट न केलेले रेशमाचे जाड धागे वापरून ‘डार्न’, ‘सॅटिन’, ‘रनिंग’, ‘हेरिंगबोन’, ‘बटनहोल’ सारख्या भरतकामाच्या टाक्यांचा वापर केला जातो. फुलकारी साड्या दोन प्रकारे भरल्या जातात – ‘बाघ’ आणि ‘चोप’ ! ‘बाघ’ म्हणजे ‘फुलांनी भरलेली बाग’, या प्रकारात पूर्ण साडी, फुलांनी किंवा भौमितिक आकारांनी पूर्णपणे भरली जाते, हे भरतकाम, इतके जवळ-जवळ आणि एकमेकात गुंफलेलं असतं की भरतकामाच्या खालचे कापड दिसत देखिल नाही ! ‘चोप’ प्रकारात ‘रनिंग स्टीच’चा वापर करून साडीवर फुलकारीनं फक्त बॉर्डर भरली जाते किंवा काहीवेळा साडीवर अंतरांअंतरावर बुट्ट्याही भरल्या जातात.

रेशमी भरतकाम केलेली एकेक फुलकारी साडी किंवा ओढणी म्हणजे एकेक अप्रतिम कलाकृतीच वाटते ! हाताने केल्या जाणाऱ्या या अप्रतिम कलाकृतीला स्वतःची खास ओळख असल्यामुळे ‘भौगोलिक स्थानदर्शकतेचं प्रमाणपत्रक’देखिल मिळालं आहे. काही वस्तुसंग्रहालयांमधून फुलकारीचे अप्रतिम आणि दुर्मिळ नमुने जतन करून ठेवले आहेत. ते नमुने पाहून फुलकारीचं काम करणाऱ्या त्या स्त्रियांपुढे नतमस्तक` व्हावसं वाटतं !  

 

                                                  

 ©रश्मी सातव  

rashmisatav@gmail.com 

मधुराच्या साडीचा किस्सा ...

 

‘असे हे कन्यादान’ या २०१५ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘झी मराठी’वरील मालिकेमुळे लोकप्रिय झालेल्या मधुरा देशपांडेनं ‘भरतनाट्यम’मध्ये विशारदची देखिल पदवी घेतली आहे. कोणत्याही कलेवर मनापासून प्रेम करणारी मधुरा, पुण्यात गरवारे कॉलेजमध्ये शिकत असतांना हौस म्हणून ‘फिरोदिया’, ‘पुरुषोत्तम’सारख्या अनेक एकांकिका स्पर्धांमधून भाग घेत असे. शिवाय पुण्याच्या ‘सुदर्शन रंगमंचा’च्या ‘ग्रिप्स’च्या नाटकांमधूनही ती भाग घेत होती. एकदा ‘सुदर्शन रंगमंचा’त तिच्या एका नाटकाची तालीम चालू असतांना तिथेच ‘स्टार प्रवाह’च्या एका मालिकेसाठी ऑडिशन चालू होतं, तेव्हा नाटकातील सगळी मुलं-मुली ऑडिशन देत होते, म्हणून मधुरानं सुद्धा सहजच ती ऑडिशन दिली आणि त्यात तिची थेट ‘झुंज’ या मालिकेसाठी निवड झाली ! या क्षेत्रात जायचं असं बिलकुल ठरवलेलं नसतांना अचानक ती या क्षेत्रात आली आणि तिच्या अभिनयामुळे तिला पुढे खूप कामं मिळत गेली.

     खरंतर मधुराला साड्यांची लहानपणापासूनच खूप आवड होती. ती लहान असतांना तिच्या आजीच्या मऊसूत साड्या अगदी सहजच घरात कायम नेसून बसत असे, आणि नुसतं बसत नसे तर दिवसभर नेसलेल्या साडीत पकडापकडी, लपाछपी असे खेळही खेळत असे ! इतक्या लहानपणी साडी नेसून मधुराला खेळतांना बघून आजूबाजूच्या बायकाही तिच्याकडे कौतुकानं बघत रहात ! दिवसभर साडीत खेळणाऱ्या मधुराची साडी सूटतही नसे आणि तिला ती सोडवतही नसे !    

‘स्किन-फ्रेंडली’ मशरू !

१६ व्या शतकात बादशहा अकबरच्या अधिपत्याखाली असणाऱ्या मुघल साम्राज्याच्या कारभाराचा इत्यंभूत तपशील, ‘आईन – ए - अकबरी’ या दस्तऐवजात लिहून ठेवला आहे. या ‘आईन – ए - अकबरी’चे खंड आजही, मुर्शिदाबाद येथील ‘बारा कोठी’ नावाच्या महालात जतन करून ठेवले आहेत. या ‘आईन – ए - अकबरी’मध्ये ‘मशरू’ नावाच्या वस्त्राचा उल्लेख आढळतो ! यावरून या वस्त्राच्या निर्मितीच्या कालखंडाचा अंदाज येतो ! मुघल साम्राज्यात काही घराण्यांमध्ये सिल्कच्या कापडाचा त्त्वचेला होणारा थेट स्पर्श वर्ज मानला जात असे ! त्यामुळे सिल्क आणि कॉटनचे धागे एका विशिष्ट पद्धतीने गुंफुन एक खास वस्त्र विणलं जात असे आणि त्या वस्त्राचं नाव होतं – ‘मशरू’ !

‘मशरू’ हा अरेबिक शब्द असून, मशरू म्हणजे ‘कायद्याने परवानगी दिलेलं’, मुघल साम्राज्यात गुजरातच्या काही प्रांतांमध्ये मशरूचं विणकाम होत असे, नंतर महाराष्ट्र आणि उत्तरप्रदेशातील काही भागात आणि आंध्रप्रदेश, तंजावर आणि मद्रास प्रांतांत सुद्धा मशरूचं विणकाम होऊ लागलं, परंतु काळाच्या ओघात हातमागावरची ही वीण नामशेष होऊ लागली होती. पुढे गुजरातमधील सोळंकी घराण्यातील ‘सिद्धराज जयसिंग’ या राजाने या विणीला राजाश्रय दिला ! आजही तिथे हातमागावर पाटण आणि कच्छमध्ये काही विणकर मशरुचं विणकाम पारंपरिक पद्धतीने करत आहेत ! पारंपरिक मशरू विणणारे विणकर आता फारसे शिलक्क नाहीत, परंतु देशात इतर ठिकाणी व्यावसायिक दृष्ट्या पॉवरलूमवर मशरूचं फॅब्रिक आणि मशरूच्या साड्या मात्र मागणीनुसार विणल्या जात आहेत.  

मशरुची साडी विणतांना हातमागावर उच्चप्रतीचे रेशमाचे धागे उभे लावून घेतले जातात आणि उच्चप्रतीचे कॉटनचे धागे आडवे टाकून ही साडी एका विशिष्ट पद्धतीने विणली जाते, की साडीच्या दर्शनी बाजूवर सगळे रेशमाचे धागे येतात आणि कॉटनचे धागे खाली जातात !  हातमागावर लावण्यापूर्वी रेशमाचे धागे स्टार्चच्या पाण्यात हलके बुडवून घेतले जातात आणि मग हातमागावर उभे लावले जातात. ते धागे स्टार्च केल्यामुळे ‘मशरू’चं विणकाम अचूकपणे करता येतं. हातमागावर हे धागे मोजून लावले जातात आणि त्यासाठी खूप कसब लागतं आणि हे काम करणाऱ्या कुशल कारागिरांना ‘तानीवाला’ म्हणतात. उभ्या रेशमी धाग्यांमध्ये कॉटनचे धागे ज्या पद्धतीने गुंफले जातात त्या विणीच्या प्रकाराला ‘सॅटिन-वीण’ असं संबोधलं जातं. या ‘सॅटिन-वीण’त ही साडी विणली जाते. यात थोडे वैविध्य आणण्यासाठी संपूर्ण साडीवर 'जकार्ड' पद्धतीने (ही पद्धत मागच्या एका लेखात सविस्तर लिहिली आहे ) एक 'पॅटर्न' विणला जातो. तयार झालेली मशरू साडी वरून सिल्कची असते आणि आतून सुती असते ! ओरिजिनल रेशमी धाग्याच्या रंगात तयार झालेली ही मशरुची सुंदर साडी नंतर ‘डाय’ केली जाते. साडीला साजेशा रंगाची पावडर घेऊन त्याची पाण्यात पेस्ट करून - गाळून ती पेस्ट ५० ते ५५ सेल्सिअस तापमान असलेल्या पाण्यात मोठ्या भांड्यात टाकली जाते आणि त्या उकळत्या पाण्यात मशरूची साडी २० मिनिटे उकळली जाते, १५ ते २० मिनिटे उकळल्यानंतर एक विशिष्ट रंग त्या साडीवर चढतो आणि ती साडी बाहेर काढल्यावर हवेशी संपर्क येऊन ‘ऑक्सिडायझेशन’ होते आणि ज्या रंगाची पेस्ट केलेली असते तो रंग साडीवर चढतो ! साडीत एकापेक्षा जास्त रंग असतील तर साडीचे धागे आधी ‘डाय’ करून घेतले जातात आणि मग हातमागावर साडी विणली जाते.

तयार झालेल्या मशरूच्या साड्या वरच्या सिल्कमुळे दियायला खूप ‘रॉयल’ असतात आणि आतून कॉटन असल्यामुळे ‘स्किन-फ्रेंडली’ असतात !

©रश्मी सातव  

rashmisatav@gmail.com